यशोगाथा

यशोगाथा…ओळख व्यक्तिमत्त्वाची…
नृत्यातील प्रवास : माझा भरतनाट्यम रंगप्रवेश

“गणराज रंगी नाचतो…” या शब्दांचा निनाद सभागृहात घुमताच त्या क्षणाची पवित्रता हळूहळू उलगडू लागली. नट्टूवांगमचे पहिले ठोके वाजले, घुंगरांनी प्रतिसाद दिला, आणि माझ्या प्रत्येक हालचालीसोबत एक कथा आकार घेऊ लागली…फक्त आनंदाने नाचणाऱ्या देवतेची नव्हे, तर अनेक वर्षांपूर्वी सुरू झालेल्या माझ्या एका प्रवासाची. त्या क्षणाने माझ्या अरंगेट्रमची सुरुवात झाली.
अरंगेत्रम हा भरतनाट्यम नर्तकीच्या दीर्घ प्रवासाचा एक महत्त्वाचा टप्पा असतो, जो वर्षानुवर्षांच्या अध्ययन, साधना आणि शिस्तीचा प्रतीक असतो. गुरूंच्या मार्गदर्शनाखाली दीर्घकाळ केलेल्या साधनेनंतर शिष्या प्रथमच स्वतंत्र कलाकार म्हणून रंगप्रवेश करण्याचा अत्यंत महत्त्वपूर्ण क्षण.
भरतनाट्यमसोबतचा माझा प्रवास अनेक वर्षांपूर्वी भारतात सुरू झाला, जेव्हा या नृत्यशैलीचे तालबद्ध हालचाली, पदन्यासातील अचूकता आणि अभिव्यक्तीतील सूक्ष्म भावछटा यांचा पहिला अनुभव घेताच या कलेबद्दल मनात एक गूढ आकर्षण निर्माण झाले. काही काळ जीवनाच्या प्रवाहाने मला इतर दिशांकडे नेले. तरीही या कलेचा मूक ओढा कधीच कमी झाला नाही. संगीत, पदन्यासहालचाली आणि नृत्यातून व्यक्त होणाऱ्या कथा नेहमीच मनाच्या जवळ राहिल्या.

अमेरिकेत स्थायिक झाल्यानंतर दहा वर्षांपूर्वी ही सुप्त ओढ पुन्हा जागी झाली. नव्या निर्धाराने मी पुन्हा भरतनाट्यमकडे वळले. अभिनयातील प्रावीण्यासाठी आणि वळवूर परंपरेची शुद्धता जपण्याच्या खोल बांधिलकीसाठी प्रसिद्ध असलेल्या श्रीमती रम्या हरिशंकर यांच्या मार्गदर्शनाखाली माझ्या भरतनाट्यम् प्रवासाचा नवा अध्याय सुरू झाला.
प्रौढ वयात भरतनाट्यमकडे पुन्हा वळणे म्हणजे एक आनंददायी पुनर्भेटच ठरली…फक्त या कलेशी नव्हे, तर स्वतःमधील काही अशा पैलूंशी, जे शांतपणे पुन्हा जागृत होण्याची वाट पाहत होते. वय वाढत जाते तसे नृत्यातील अनेक स्तरांची जाणीव अधिक सखोल होते. अभिनयातील सूक्ष्मता, ताल आणि हालचालींमधील संवाद, आणि या परंपरेच्या मुळाशी असलेल्या दैवी सान्निध्याच्या अनुभूतीची जाणीव अधिक गहिरी झाली.
प्रौढ वयात नृत्य शिकणे आणि साधना करणे यांना स्वतःची काही वेगळी आव्हाने असतात. नृत्याला कामाच्या जबाबदाऱ्या, घर सांभाळण्याच्या कर्तव्ये आणि दैनंदिन जीवनातील असंख्य मागण्या यांच्यामध्ये आपले स्थान शोधावे लागते. कदाचित याच समतोल साधण्याच्या प्रयत्नामुळे प्रत्येक सरावाचा तास अधिक अर्थपूर्ण वाटतो आणि नृत्य करण्याची संधी मिळाल्याबद्दलची कृतज्ञता अधिक गहिरी होते. जीवनातील अनेक जबाबदाऱ्यांमध्ये नृत्यासाठी जागा निर्माण करणे हे केवळ शिस्तीचे नव्हे, तर विश्वासाचेही कृत्य ठरते, स्वतःवर आणि या प्रवासावर असलेल्या विश्वासाचे. हळूहळू सराव केवळ नृत्यरचना शिकण्यापुरता मर्यादित राहत नाही; तो स्वतःला अधिक खोलवर समजून घेण्याचा एक शांत अंतर्मुख प्रवास बनतो.
अरंगेत्रम हा त्या संपूर्ण प्रवासाचा एक प्रतिबिंब बनून उलगडला. भरतनाट्यमच्या पारंपरिक ‘मार्गम’ची मांडणी सादर करताना नृत्याने नृत्त (शुद्ध तालप्रधान हालचाली), नृत्य (भावपूर्ण अभिव्यक्ती) आणि नाट्य (कथनाची नाट्यमय शैली) अशा विविध अंगांतून प्रवास केला.
कार्यक्रमाची सुरुवात पारंपरिक प्रार्थना “तोडया मंगळम्” ने झाली आणि त्यानंतर विघ्नहर्ता गणराजाच्या वंदनेने रंगमंचावर मंगलमय वातावरण निर्माण झाले. कार्यक्रमाच्या केंद्रबिंदू असलेला तेलुगू वर्णम “ये मायालादिरा” हे सादर करण्यात आलं. या नृत्यात सूक्ष्म तालरचना आणि भावपूर्ण कथन यांची गुंफण असते. नायिका आपल्या प्रियकराविषयीची ओढ आणि संशय व्यक्त करत होती.
कार्यक्रमाच्या दुसऱ्या भागात अभिनयाच्या विविध छटा उलगडल्या. आदि शंकराचार्यांच्या “सौन्दर्यलहरी” तील संस्कृत श्लोकामधून देवीच्या नवरसांची अनुभूती साकारली. त्यानंतर सादर झालेले तमिळ पदम “उन्नै तूदु अनुप्पिनेन्” नायिकेच्या मनातील अस्वस्थता आणि अपेक्षांचे भाव व्यक्त करणारे होते. मराठी संगीत नाटक “मानापमान” मधील “नाही मी बोलत” या उत्साही नाट्यगीताने कार्यक्रमाला एक वेगळाच रंग दिला.
शेवटी राग तोडीतील उत्साही तिल्लाना ने ताल आणि हालचालींचा आनंदमय उत्सव साकारला. कार्यक्रमाचा समारोप पारंपरिक मंगळम ने झाला—दैवत, गुरु, वादक आणि प्रेक्षक यांच्याप्रती कृतज्ञतेची अर्पणविधी.
दीर्घ काळ सरावलेली हालचाली व कथा अचानक जणू सजीव झाल्या. हावभाव, ताल आणि भाव-अभिव्यक्ती हे केवळ स्मरणात ठेवण्याचे घटक राहिले नाहीत; ते प्रत्यक्ष अनुभवात बनले. काही क्षणांसाठी शरीर, नृत्यरचनेचा विचारही उरला नाही—फक्त नृत्याचा पूर्ण व्यापून टाकणारा अनुभव होता.
अरंगेत्रम हा जरी नर्तकीचा वैयक्तिक प्रवास असला तरी तो अनेकांच्या सहकार्याने साकार होतो. गुरू रम्या हरिशंकर यांच्या संयमी आणि संवेदनशील मार्गदर्शनामुळे हा प्रवास शक्य झाला. त्यांनी निवडलेल्या रचना आणि तयार केलेली नृत्यरचना सादरीकरणाच्या प्रत्येक क्षणाला आकार देणारी ठरली. संगीतकार आणि वादकांनी आपल्या कलेने कार्यक्रमाला सजीवता दिली. त्यांच्या संवेदनशीलतेने साथसंगतीमुळे नृत्य आणि संगीत यांच्यातील संवाद अधिक समृद्ध झाला.

नृत्य केवळ नर्तकीमध्येच जगत नाही; ते पाहणाऱ्यांच्या अनुभवातही जिवंत राहते. सभागृहात उपस्थित असलेल्या तसेच ऑनलाईन सहभागी झालेल्या विविध सांस्कृतिक, विभिन्न वयोगटातील प्रेक्षकवर्गाच्या उबदार प्रतिसादाने वातावरणात एक सामूहिक आनंदाची भावना निर्माण झाली. कुटुंबीय, मित्र आणि व्यापक समुदाय यांच्या प्रेमळ पाठिंब्यामुळे हा प्रवास अधिक सुंदर आणि अर्थपूर्ण ठरला.
संगीताचे शेवटचे स्वर शांततेत विलीन झाले, रंगमंचावरील दिवे मंदावले, आणि घुंगरांचा नाद अजून काही क्षण हवेत रेंगाळत राहिला. त्या क्षणी असे जाणवले की हा एका नव्या आनंददायी प्रवासाचा प्रारंभ आहे—कलेत आणखी खोलवर जाण्याचे, साधना अखंड चालू ठेवण्याचे, आणि नृत्याच्या माध्यमातून स्वतःला पुन्हा पुन्हा शोधत राहण्याचे एक शांत निमंत्रण.

–सुप्रिया घोरपडकर
——————————————————
(सुप्रिया घोरपडकर या लॉस एंजेलिस येथे टेक्नॉलॉजी एक्झिक्युटिव्ह असून भरतनाट्यम् नृत्यांगना आणि सादरीकरण कलांची मनापासून आवड असलेली कलाकार आहेत. भारतात वाढलेल्या सुप्रिया लहानपणापासूनच नृत्य आणि नाट्य या क्षेत्रांत सक्रिय होत्या. पुढील शिक्षणासाठी आणि टेक्नॉलॉजी क्षेत्रात करिअर घडवण्यासाठी त्या नंतर अमेरिकेत स्थायिक झाल्या. भरतनाट्यम्‌चा अभ्यास त्या आजही सातत्याने करत असून कॅलिफोर्नियातील अर्पणा डान्स कंपनीमध्ये श्रीमती. रम्या हरिशंकर यांच्या मार्गदर्शनाखाली नियमितपणे सादरीकरण करतात.)

अनुक्रमणिका